Van mestkever tot goddelijk teken: De mysterieuze scarabee van het oude Egypte
(Global Heart) De oude Egyptenaren stonden bekend om hun diepgaande symboliek, en weinig symbolen zijn zo intrigerend als de scarabee. Wat begon als een eenvoudige mestkever, groeide uit tot een van de meest gerespecteerde en krachtigste goddelijke symbolen.
Wil je weten hoe dit kleine insect zo’n prominente plaats kreeg in de Egyptische cultuur, van de vroegste dynastieën tot aan de grafkamers? Lees dan snel verder.
De scarabee: Een manifestatie van de Zonnegod
De naam ‘scarabee’ is afgeleid van het Latijnse scarabaeus, maar de oude Egyptenaren kenden hem als Khepera. Dit was niet zomaar de naam van het beestje, maar ook de naam van een godheid die een manifestatie was van de machtige zonnegod Ra.
Khepera werd op verschillende manieren afgebeeld:
- Soms zag je hem als een persoon met een kever op of boven zijn hoofd.
- Een andere, meer opvallende weergave, was een menselijk lichaam met het hoofd van een scarabee.
- Je ziet de scarabee ook vaak in het midden van de zonneschijf, wat zijn connectie met de zon benadrukt.
De oorsprong van de verering
Waarom verhieven de Egyptenaren deze mestkever tot goddelijke status? De Griekse schrijver Plutarchus merkte op dat de verering te danken was aan het gedrag van de kever.
De scarabee legt zijn eitjes in een balletje van mest. Met zijn achterpoten rolt hij dit balletje, dat bijna een perfecte bol wordt, naar een geschikte plek om uit te komen. De oude Egyptenaren trokken een parallel tussen dit proces en de beweging van de zon.
Volgens de folklore rolde de scarabee de mestbal naar de Nijl, en zo ontstond het geloof dat Khepera in zijn kevervorm de zon over de hemel rolde en zo de dageraad bracht.
Meer dan alleen de zon: Symbool van onsterfelijkheid
Na verloop van tijd werd de focus minder op de letterlijke actie van de kever en meer op wat het symboliseerde. De hiëroglief van de scarabee raakte verbonden met het idee van onsterfelijkheid.
Het Egyptische woord Kheperi betekent namelijk ‘te zijn’, ‘te worden’, en in bredere zin, ‘te verduren’ of ‘te worden herleefd‘. Het verwees ook naar iets ongelooflijks, een wonder dat het menselijk begrip te boven ging.
Dit leidde tot een fascinerende overtuiging: men dacht dat de scarabee zichzelf voortbracht, zonder hulp van een vrouwtje. Hij rolde het ‘zaad’ in de modder en liet de zon het geheel uitbroeden. Omdat hij zichzelf leek te baren, net als de goden, werd de scarabee een prachtig teken van de wederopstanding of wedergeboorte van de mens.
Scarabeeën in de praktijk: Amuletten en objecten
Het is dan ook geen verrassing dat je scarabeeën in allerlei vormen, maten en materialen aantreft in Egyptische tombes en in mummiewikkels. Dit symbool van hoop bloeide van de 3e dynastie tot ver in de geschiedenis.
De meeste exemplaren zijn gemaakt van faience (gepolijste klei) in het groen of blauw, maar je vindt ze ook van steen, zoals jaspis of carneool. De meeste scarabeeën zijn niet bijzonder goed gemaakt, wat erop wijst dat ze in grote aantallen werden geproduceerd. De echt vakbekwame stukken met belangrijke inscripties waren echter kostbaar.
De goed afgewerkte scarabee diende vaak als amulet of zegel. De platte onderkant werd dan gegraveerd met een inscriptie of cartouche. Kleinere exemplaren werden van links naar rechts doorboord, zodat ze aan een draad of ring konden worden geregen.
4 Soorten scarabee-amuletten
De expert Alfred E. Knight deelde scarabeeën in vier hoofdcategorieën in:
- Begrafenisscarabeeën (funerair): Dit zijn de grootste scarabeeën, die door de overledene werden meegedragen. De beroemdste zijn de hartscarabeeën, die de plaats innamen van het hart van de mummie. Ze werden op de borst geplaatst of in de holte waar het hart was verwijderd, en bevatten vaak spreuken uit het Dodenboek om te voorkomen dat het hart tegen de overledene zou getuigen in het hiernamaals.
- Talismanische scarabeeën (sieraad): Ook wel sier-scarabeeën genoemd. Ze werden gedragen als favoriet sieraad, met name tijdens het Hyksos-tijdperk. Ze waren gegraveerd met de namen van de eigenaar, magische formules, of symbolen zoals het Oog van Horus (ter bescherming tegen boze geesten) of het crux ansata (het Egyptische kruis, voor gezondheid).
- Officiële scarabeeën (zegels): Deze werden vaak als zegels gebruikt. De inscripties, afgedrukt op zachte klei, dienden als een vorm van valuta of om documenten te bekrachtigen en autoriteit over te dragen. Ze werden gedragen door legeraanvoerders, tempelschrijvers en filosofen. Vervalste inscripties waren een ernstig misdrijf.
- Historische scarabeeën: De meest zeldzame. Dit zijn de grotere exemplaren uit de tijd van bijvoorbeeld Amenhotep III, die dienst deden als gedenktekens en proclamatie van belangrijke gebeurtenissen.
Meer dan alleen de scarabee
Tot slot is het de moeite waard te vermelden dat de scarabee niet het enige insect was dat met respect werd behandeld. Terwijl de scarabee stond voor creatieve kracht, wedergeboorte en moed (hij stond op de zegels van soldaten), waren andere beestjes ook symbolisch:
- De vlieg stond in verband met het idee van het kwaad.
- De mier werd, net als in het verhaal van Koning Salomo, gezien als een teken van wijsheid in de Nijldelta, omdat hij goed was in het opsporen van verborgen dingen.
Onze huidige fascinatie voor de scarabee komt voort uit deze oude ‘taal van ideeën’. Omdat de scarabee de hoop op verlossing in ieders hart vertegenwoordigt, zien we het vandaag de dag nog steeds als een geluksbrenger en een belangrijk sieraad.
Bron: Global Heart
Je kunt ook interesse hebben in:
Egyptische astrologie en mythologie: Een reis door de sterren met 12 Godheden
De 42 Wetten van Ma’at: Een gids voor oude Egyptische wijsheid
