De geheimen van haniwa: Die bijzondere kleifiguren uit het oude Japan

(Global Heart) Heb je weleens van haniwa gehoord? Zelfs als de naam je niets zegt, is de kans groot dat je ze ergens hebt gezien. Denk bijvoorbeeld aan het karakter Coco uit de game Animal Crossing, dat direct is geïnspireerd op deze iconische beeldjes. Maar wat zijn haniwa eigenlijk? 

Een stukje geschiedenis: het ontstaan

Haniwa (埴輪) ontstonden tijdens de Kofun-periode, een tijdperk in de Japanse geschiedenis dat liep van ongeveer 250 tot 538 na Christus. De naam van deze periode komt van de ‘kofun’, de enorme grafheuvels die in die tijd werden gebouwd voor de elite.

Het begon allemaal vrij simpel. In het begin waren haniwa niets meer dan eenvoudige, cilindervormige buizen van klei. Deze werden in rijen langs de randen van de grafheuvels geplaatst. Waarschijnlijk hadden ze een praktische functie, zoals het tegengaan van erosie van de heuvel, maar ze dienden ook om de heilige grond van de overledene af te bakenen. Naarmate de tijd verstreek en de macht van de Japanse heersers groeide, werden de beeldjes steeds gedetailleerder en gevarieerder.

Hoe werden ze gemaakt?

De ambachtslieden uit de Kofun-tijd (古墳時代, Kofun-jidai) gebruikten een techniek die we nu ‘rolopbouw’ noemen. Ze rolden de klei uit tot lange slierten en stapelden deze cirkelgewijs op elkaar om de vorm te bouwen. Daarna werd de buitenkant gladgestreken en versierd. Omdat de haniwa van grove, roodbruine klei werden gemaakt en niet werden geglazuurd, waren ze stevig genoeg om weer en wind te trotseren boven op de grafheuvels.

De verschillende soorten haniwa

Hoewel de productiemethode vaak hetzelfde was, is de variatie in vormen enorm. Onderzoekers maken meestal een onderscheid op basis van de voet (cilindrisch of rechthoekig) en natuurlijk op basis van wat het beeldje voorstelt. We kunnen ze onderverdelen in vier hoofdgroepen:

• Mensen: de mensachtige Haniwa-beeldjes stelden vaak personen voor in verschillende rollen, zoals krijgers, ruiters, boeren, dansers, priesters of sjamanen. Ook waren ze voorzien van gedetailleerde kleding en accessoires die hun sociale status weerspiegelden. Deze beeldjes stonden voor meer dan alleen een afbeelding; ze symboliseerden de status, afkomst of het beroep van de overledene en zorgden ervoor dat hun invloed ook in het hiernamaals voortduurde.
• Huizen: In de Kofun-periode begon men voor het eerst bovengrondse huizen te bouwen. Haniwa in de vorm van huizen zijn zeldzamer en dienden waarschijnlijk als symbool voor het huis van de overledene of als een plek waar diens geest kon rusten.
• Dieren: in een samenleving die draaide om landbouw waren dieren essentieel. Paarden zijn erg bekend, maar ook honden, ossen en vogels werden nagemaakt. Deze dienden vaak als metgezellen of beschermers voor de overledene.
• Gebruiksvoorwerpen: van huizen en boten tot schilden en gereedschap; alles wat iemand in het hiernamaals nodig zou kunnen hebben, werd in klei vereeuwigd en rond het graf geplaatst. Ze symboliseerden dat aardse gemakken en activiteiten in het hiernamaals zouden worden voortgezet.

Shintoïsme en de verering van voorouders

De symboliek die we in haniwa terugzien, vertelt ons veel over de diepere betekenis van het leven in het oude Japan. De beeldjes zijn onlosmakelijk verbonden met het vroege shintoïsme, de inheemse religie van Japan. Centraal in dit geloof staat het respect voor natuurgeesten en de verering van voorouders.

Tijdens de Kofun-periode geloofde men dat de doden niet simpelweg verdwenen, maar als machtige voorouders over de levenden bleven waken. De haniwa vormden de tastbare schakel in die spirituele relatie. Ze fungeerden als spirituele kanalen die de verbinding tussen de wereld van de levenden, de doden en het goddelijke makkelijker maakten. Door deze figuren bij het graf te plaatsen, eerde men de overledene en hield men de herinnering aan zijn aardse leven en status levend.

Waarom werden ze geplaatst?

De exacte rol van de haniwa blijft voer voor discussie onder experts, maar er zijn verschillende redenen die waarschijnlijk allemaal een rol speelden bij hun aanwezigheid rond het graf:

• Grafbewakers en gidsen: men geloofde dat de figuren de overledene beschermden tegen kwade geesten en demonen. Tegelijkertijd boden ze spirituele begeleiding en hielpen ze bij een veilige overgang naar het hiernamaals. De beelden werden vaak bij de ingang geplaatst en waren naar buiten gericht om boosdoeners op afstand te houden.
• Macht en status: haniwa waren belangrijke statussymbolen. Hoe groter, indrukwekkender en talrijker de haniwa op een graf waren, hoe machtiger de persoon was geweest tijdens zijn leven. Voor de elite was dit dé manier om hun invloed en autoriteit zelfs tot ver na de dood te laten gelden aan de buitenwereld.
• Verbeelding van het ritueel: de opstelling van de haniwa zou een weergave kunnen zijn van de begrafenisceremonie zelf, waarbij de priesters, sjamanen en nabestaanden in klei aanwezig bleven bij de overledene om het afscheidsritueel te begeleiden.
• Praktische versteviging: een heel nuchtere theorie is dat de diep ingegraven beelden simpelweg dienden als een soort beschoeiing. Door ze in rijen rond de heuvel te plaatsen, voorkwam men dat de aarde van de grafheuvel zou verschuiven of wegspoelen door regen.

Waar kun je ze tegenwoordig bewonderen?

Hoewel je ze in Japan op verschillende plekken tegenkomt, is de Mozu-Furuichi Kofungun in de buurt van Osaka een van de indrukwekkendste locaties. Dit gebied staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO en herbergt tientallen grafheuvels waar enorme hoeveelheden haniwa zijn gevonden.

Ook de haniwa-tuin in Miyazaki en de Saitobaru-grafheuvels zijn prachtige plekken om deze kunstwerken in het echt te zien. Zelfs tijdens een wandeling door de natuur, bijvoorbeeld in de buurt van Matsuda tijdens het kersenbloesemseizoen, kun je zomaar op deze historische schatten stuiten.

Bron: Global Heart

Je kunt ook interesse hebben in: 

The art of Ikebana: Creating zen in a vase

De heilige drie-eenheid van Peru: De condor, poema en de slang